SÀNG LỌC PHÔI CÓ PHÁT HIỆN ĐƯỢC NHỮNG BỆNH GÌ?– THS.BS LÊ NHƯ NGỌC – PHÒNG KHÁM 61 LÊ LAI – 0764 040 519
Sàng lọc phôi là một bước xét nghiệm có thể được thực hiện trong quá trình thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), nhằm cung cấp thêm thông tin về nhiễm sắc thể hoặc một số bất thường di truyền của phôi trước khi chuyển phôi.
Một trong những câu hỏi nhiều cặp vợ chồng quan tâm là:
“Sàng lọc phôi có thể phát hiện được những bệnh gì?”
Câu trả lời phụ thuộc vào loại xét nghiệm di truyền được thực hiện.
Hiện nay, xét nghiệm di truyền tiền làm tổ có thể được chia thành một số nhóm chính:
PGT-A: kiểm tra bất thường về số lượng nhiễm sắc thể.
PGT-M: kiểm tra một bệnh hoặc tình trạng di truyền do bất thường ở một gen cụ thể.
PGT-SR: kiểm tra nguy cơ bất thường nhiễm sắc thể liên quan đến các tái sắp xếp cấu trúc nhiễm sắc thể của bố hoặc mẹ.
Vì vậy, không nên hiểu rằng chỉ cần “sàng lọc phôi” là có thể phát hiện tất cả các bệnh di truyền.
1. Sàng lọc phôi là gì và có những loại nào?
Xét nghiệm di truyền tiền làm tổ (Preimplantation Genetic Testing – PGT) được thực hiện trên phôi tạo ra từ IVF trước khi quyết định chuyển phôi vào tử cung.
Tùy mục đích, PGT có thể được sử dụng để đánh giá những vấn đề di truyền khác nhau.
PGT-A: phát hiện bất thường số lượng nhiễm sắc thể
PGT-A tập trung vào việc phát hiện tình trạng thừa hoặc thiếu toàn bộ nhiễm sắc thể.
Ví dụ, xét nghiệm có thể phát hiện phôi có nguy cơ mang:
Trisomy 21 – liên quan hội chứng Down.
Trisomy 18 – liên quan hội chứng Edwards.
Trisomy 13 – liên quan hội chứng Patau.
Một số bất thường liên quan nhiễm sắc thể giới tính X và Y.
Một số dạng lệch bội khác của các nhiễm sắc thể.
PGT-A không phải là xét nghiệm tìm một bệnh cụ thể. Mục tiêu chính là đánh giá số lượng nhiễm sắc thể của phôi.
PGT-M: phát hiện bệnh do một gen cụ thể
PGT-M được sử dụng khi gia đình đã biết hoặc nghi ngờ có nguy cơ mắc một bệnh di truyền do đột biến ở một gen cụ thể.
Ví dụ, PGT-M có thể được sử dụng trong một số trường hợp có nguy cơ:
Thalassemia.
Bệnh hồng cầu hình liềm.
Xơ nang (cystic fibrosis).
Teo cơ tủy (spinal muscular atrophy – SMA).
Bệnh Huntington.
Một số bệnh di truyền liên kết nhiễm sắc thể X.
Một số hội chứng ung thư di truyền như hội chứng ung thư vú – buồng trứng di truyền liên quan BRCA1/BRCA2.
Một số bệnh di truyền đơn gen khác.
Danh sách bệnh có thể xét nghiệm phụ thuộc vào đột biến cụ thể, kiểu di truyền và khả năng thiết lập xét nghiệm của phòng xét nghiệm. Không phải tất cả các bệnh đơn gen đều có thể xét nghiệm theo cùng một cách.
PGT-SR: phát hiện nguy cơ bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể
PGT-SR được cân nhắc khi bố hoặc mẹ có một số bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể, chẳng hạn:
Chuyển đoạn nhiễm sắc thể.
Đảo đoạn.
Một số dạng mất đoạn.
Một số dạng thêm đoạn.
Những bất thường này có thể làm tăng nguy cơ tạo ra phôi có sự mất cân bằng vật chất di truyền.
PGT-SR giúp đánh giá nguy cơ liên quan đến những bất thường cấu trúc này trước khi chuyển phôi.
2. PGT-A có thể phát hiện những bệnh nào?
PGT-A chủ yếu phát hiện bất thường số lượng nhiễm sắc thể, chứ không phải tất cả các bệnh di truyền.
Ví dụ, PGT-A có thể phát hiện tình trạng phôi có thêm một bản sao của nhiễm sắc thể 21, từ đó nhận diện phôi có bất thường phù hợp với trisomy 21 (hội chứng Down).
Tương tự, PGT-A có thể phát hiện các dạng lệch bội như trisomy 13 hoặc trisomy 18 và một số bất thường về nhiễm sắc thể giới tính.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng:
PGT-A không phải xét nghiệm chẩn đoán toàn bộ các bệnh lý của phôi.
Một phôi có kết quả PGT-A bình thường không có nghĩa là phôi không mang bất kỳ bệnh di truyền nào.
PGT-A không được thiết kế để phát hiện tất cả các đột biến gen gây bệnh, tất cả các bất thường cấu trúc nhỏ của DNA hoặc tất cả các vấn đề phát triển sau này.
ACOG lưu ý rằng PGT có thể gặp những giới hạn trong việc phát hiện microdeletion, microduplication, các biến thể mới phát sinh (de novo) và một số bất thường khác.
3. PGT-M có thể phát hiện những bệnh di truyền nào?
PGT-M có ý nghĩa đặc biệt ở những gia đình đã xác định được nguy cơ mắc một bệnh di truyền đơn gen.
Ví dụ, nếu bố mẹ mang các biến thể gen có nguy cơ gây bệnh cho con, bác sĩ có thể phối hợp với phòng xét nghiệm di truyền để xây dựng xét nghiệm PGT-M phù hợp trước khi thực hiện IVF.
Một số bệnh có thể được cân nhắc PGT-M gồm:
Thalassemia
Thalassemia là một nhóm bệnh máu di truyền do bất thường gen liên quan đến quá trình tạo hemoglobin.
Ở những cặp vợ chồng có nguy cơ sinh con mắc thể bệnh nặng, PGT-M có thể được cân nhắc sau khi xác định chính xác biến thể gen và kiểu di truyền của gia đình.
Bệnh hồng cầu hình liềm
Bệnh hồng cầu hình liềm là bệnh di truyền liên quan đến gen HBB.
PGT-M có thể được sử dụng trong một số gia đình có nguy cơ truyền bệnh cho con.
Xơ nang
Xơ nang (cystic fibrosis) là bệnh di truyền liên quan đến đột biến gen CFTR.
Nếu gia đình đã xác định biến thể gây bệnh, PGT-M có thể được cân nhắc để giảm nguy cơ truyền bệnh cho thế hệ sau.
Teo cơ tủy – SMA
SMA là bệnh di truyền liên quan đến gen SMN1.
Trong những gia đình có nguy cơ sinh con mắc SMA, PGT-M có thể là một trong những lựa chọn sinh sản được tư vấn.
Bệnh Huntington
Bệnh Huntington là một bệnh di truyền thần kinh tiến triển, thường di truyền theo kiểu trội.
PGT-M có thể được thực hiện trong một số trường hợp nhằm giảm nguy cơ truyền biến thể gây bệnh cho con.
Một số hội chứng ung thư di truyền
PGT-M cũng có thể được cân nhắc đối với một số hội chứng ung thư di truyền, chẳng hạn hội chứng ung thư vú và buồng trứng di truyền liên quan đến BRCA1 hoặc BRCA2.
Tuy nhiên, đây là vấn đề cần được tư vấn di truyền kỹ vì mức độ nguy cơ, độ thấm của gen và biểu hiện bệnh có thể khác nhau giữa từng tình trạng.
4. PGT-SR có thể phát hiện những bất thường nào?
PGT-SR được sử dụng trong những trường hợp có nguy cơ liên quan đến bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể của bố hoặc mẹ.
Ví dụ, bố hoặc mẹ có thể mang một chuyển đoạn nhiễm sắc thể cân bằng nhưng bản thân không có biểu hiện bệnh rõ ràng.
Trong quá trình tạo giao tử, bất thường này có thể dẫn đến việc hình thành phôi có sự mất hoặc thừa vật chất di truyền.
PGT-SR có thể được sử dụng để đánh giá nguy cơ này trước khi chuyển phôi.
Một số dạng bất thường cấu trúc có thể liên quan đến PGT-SR gồm:
Chuyển đoạn.
Đảo đoạn.
Mất đoạn.
Thêm đoạn.
Tuy nhiên, khả năng phát hiện và cách phân loại kết quả phụ thuộc vào loại bất thường cụ thể và phương pháp xét nghiệm của từng phòng xét nghiệm.
5. Sàng lọc phôi có phát hiện được bệnh Down, Edwards và Patau không?
Có thể phát hiện nguy cơ liên quan đến các trisomy này thông qua PGT-A.
Cụ thể:
Trisomy 21: hội chứng Down.
Trisomy 18: hội chứng Edwards.
Trisomy 13: hội chứng Patau.
PGT-A đánh giá số lượng nhiễm sắc thể của phôi, vì vậy có thể nhận diện phôi có tình trạng thừa hoặc thiếu toàn bộ nhiễm sắc thể.
Tuy nhiên, cần tránh hiểu rằng kết quả PGT-A là một chẩn đoán tuyệt đối cho thai nhi.
Mẫu xét nghiệm thường được lấy từ một số tế bào của lớp tế bào nuôi ở phôi nang. Do hiện tượng khảm, kết quả từ mẫu sinh thiết có thể không phản ánh hoàn toàn bộ gen của khối tế bào sẽ phát triển thành thai nhi. Ngoài ra, xét nghiệm vẫn có khả năng cho kết quả dương tính giả hoặc âm tính giả.
Vì vậy, nếu có thai sau PGT, người mẹ vẫn nên được tư vấn về sàng lọc hoặc chẩn đoán di truyền trước sinh phù hợp.
6. Sàng lọc phôi có phát hiện được tất cả bệnh di truyền không?
Không.
Đây là điểm rất quan trọng mà các cặp vợ chồng cần hiểu trước khi quyết định thực hiện PGT.
PGT có thể phát hiện một số bất thường di truyền, nhưng không phải là xét nghiệm toàn diện cho tất cả các bệnh di truyền và dị tật bẩm sinh.
Một số vấn đề có thể nằm ngoài khả năng phát hiện của xét nghiệm, chẳng hạn:
Một số đột biến mới phát sinh (de novo).
Một số microdeletion hoặc microduplication.
Một số bất thường di truyền chưa được biết hoặc chưa được thiết kế xét nghiệm.
Một số bệnh đa gen hoặc bệnh có nguyên nhân phức tạp.
Một số bất thường không liên quan đến thay đổi DNA mà xét nghiệm đang tìm kiếm.
Một số bất thường có thể xuất hiện trong quá trình phát triển của thai sau thời điểm xét nghiệm.
ACOG nhấn mạnh rằng kết quả PGT “bình thường” hoặc âm tính không đảm bảo trẻ sinh ra không có bất thường di truyền.
7. Nếu phôi không có bất thường thì có chắc chắn sinh con khỏe mạnh không?
Không.
Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến về sàng lọc phôi.
Kết quả PGT bình thường chỉ có nghĩa là không phát hiện bất thường thuộc phạm vi của xét nghiệm được thực hiện.
Nó không đồng nghĩa với việc:
Phôi chắc chắn làm tổ.
Thai chắc chắn phát triển bình thường.
Em bé chắc chắn không mắc bất kỳ bệnh di truyền nào.
Em bé chắc chắn không có dị tật bẩm sinh.
Ngoài ra, sinh thiết phôi chỉ lấy một số tế bào, nên kết quả xét nghiệm có những giới hạn nhất định.
Vì vậy, sau khi mang thai, bác sĩ vẫn có thể tư vấn các phương pháp sàng lọc hoặc chẩn đoán trước sinh. ACOG khuyến nghị người đã thực hiện PGT-A vẫn được cung cấp các lựa chọn xét nghiệm/sàng lọc bất thường nhiễm sắc thể trong thai kỳ; với PGT-M hoặc PGT-SR, chẩn đoán xác nhận bằng sinh thiết gai nhau hoặc chọc ối cũng nên được tư vấn.
8. Câu hỏi thường gặp
Sàng lọc phôi có phát hiện được hội chứng Down không?
Có thể.
PGT-A có thể phát hiện phôi có bất thường số lượng nhiễm sắc thể 21, liên quan đến hội chứng Down. Tuy nhiên, kết quả PGT-A không thay thế hoàn toàn cho chẩn đoán trước sinh.
Sàng lọc phôi có phát hiện bệnh Thalassemia không?
Có thể trong trường hợp phù hợp với PGT-M.
Điều kiện quan trọng là cần xác định được biến thể gen gây bệnh của gia đình và phòng xét nghiệm có khả năng xây dựng xét nghiệm phù hợp.
PGT-A có phát hiện bệnh Thalassemia không?
Thông thường, PGT-A không phải xét nghiệm để phát hiện Thalassemia.
PGT-A chủ yếu đánh giá số lượng nhiễm sắc thể. Nếu mục tiêu là giảm nguy cơ truyền một bệnh đơn gen như Thalassemia, cần xem xét PGT-M dựa trên tình trạng di truyền cụ thể của hai vợ chồng.
Sàng lọc phôi có phát hiện được bệnh di truyền từ bố mẹ không?
Có thể, nếu bệnh thuộc phạm vi của xét nghiệm phù hợp.
Ví dụ, bệnh đơn gen đã xác định có thể được đánh giá bằng PGT-M; một số bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể của bố hoặc mẹ có thể được đánh giá bằng PGT-SR.
Phôi PGT bình thường có cần xét nghiệm khi mang thai không?
Vẫn nên được tư vấn.
PGT không phát hiện được tất cả các bất thường di truyền và vẫn có nguy cơ sai số. Vì vậy, sau khi có thai, người bệnh nên được tư vấn về các lựa chọn sàng lọc và chẩn đoán trước sinh phù hợp.
Có phải bệnh nào cũng có thể làm PGT-M?
Không.
PGT-M có thể được thực hiện cho nhiều bệnh đơn gen, nhưng không phải mọi biến thể hoặc tình trạng di truyền đều có thể xét nghiệm dễ dàng. Một số trường hợp đòi hỏi xây dựng xét nghiệm riêng, có thể cần thêm thông tin di truyền từ người thân và cần hoàn tất quá trình chuẩn bị trước khi bắt đầu chu kỳ IVF.
PGT-A, PGT-M và PGT-SR khác nhau như thế nào?
Có thể hiểu đơn giản:
PGT-A: tìm bất thường về số lượng nhiễm sắc thể.
PGT-M: tìm một bệnh di truyền đơn gen cụ thể.
PGT-SR: đánh giá nguy cơ liên quan đến bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể.
Việc lựa chọn loại xét nghiệm nào cần dựa trên tiền sử sinh sản, tiền sử gia đình và nguy cơ di truyền cụ thể của từng cặp vợ chồng.
9. Tư vấn sàng lọc phôi cùng ThS.BS Lê Như Ngọc tại Phòng khám Hy Vọng
Không phải cặp vợ chồng nào làm IVF cũng cần thực hiện cùng một loại xét nghiệm di truyền phôi.
Tại Phòng khám Hy Vọng, ThS.BS Lê Như Ngọc có thể tư vấn dựa trên từng trường hợp cụ thể, đặc biệt khi gia đình có:
Tiền sử bệnh di truyền.
Bố hoặc mẹ đã xác định mang biến thể gen gây bệnh.
Tiền sử sinh con mắc bệnh di truyền.
Tiền sử sảy thai liên tiếp.
Tiền sử thai bất thường nhiễm sắc thể.
Bố hoặc mẹ có bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể.
Nhiều lần IVF thất bại hoặc cần đánh giá thêm về chiến lược lựa chọn phôi.
Trước khi thực hiện xét nghiệm, người bệnh cần được giải thích rõ:
Xét nghiệm nào phù hợp với trường hợp của mình.
Xét nghiệm có thể phát hiện điều gì.
Những bệnh hoặc bất thường nào không thể phát hiện.
Khả năng gặp kết quả khảm hoặc không xác định.
Khả năng không có phôi phù hợp để chuyển.
Thời gian và chi phí thực hiện.
Có cần xây dựng xét nghiệm PGT-M riêng cho gia đình hay không.
Sau khi có thai có cần thực hiện xét nghiệm di truyền trước sinh để xác nhận hay không.
Mục tiêu của sàng lọc phôi không phải là tìm một “phôi hoàn hảo”.
Mục tiêu là cung cấp thêm thông tin di truyền có giá trị để bác sĩ và gia đình đưa ra quyết định chuyển phôi phù hợp hơn với nguy cơ và mục tiêu sinh sản của từng trường hợp.
📍Địa chỉ: Phòng khám Hy Vọng, 61 Lê Lai, Đà Nẵng.
☎️Hotline/Zalo: 0764 040 519.
🌐Website:https://lenhungoc.com